रामेश्वर-यक्षिणी: एक डोंगर, दोन बाजू दोन शिल्प

कोकण निसर्गसमृद्ध आहे. यात बातमी ती काय? हे तर सर्वज्ञात आहे. कोकण शिल्पसमृद्ध आहे. हे अगदीच Kept Secret  म्हणतात तसं नसलं तरी Remained Secret आहे. 

ही शिल्पसमृद्धी भारतातील मंदिरांची एक गंगोत्री असणाऱ्या जोगेश्वरीच्या लेण्यांपासून सुरु झाली. ती कान्हेरी, घारापुरी, अंबरनाथ शिवालय, कर्णेश्वर कसबा संगमेश्वर अशी करत संपूर्ण किनारपट्टीभर पसरली आहे. या शिल्पसमृद्धीचा विस्तृत आढावा अभ्यासक प्र के घाणेकर, आशुतोष बापट आदिंनी त्यांच्या पुस्तक, व्याख्यानांतून घेतला आहे. आपल्यासारख्या घाटावरच्या शिल्पसमृद्ध प्रदेशातल्या लोकांना कोकणाचे हे remained secret त्यातूनच समजते आणि आपण थेट जाऊन भेट देतो. त्यातलीच ही दोन देवळे. 

सावंतवाडी जवळचा एक डोंगर. डोंगराच्या एका बाजूला गाव आकेरी. मोक्याची जागा. मध्ययुगीन काळात शासकांनी रक्षकांनी गढीवजा किल्ला बांधला होता. शेजारी एक देऊळ, देव रामेश्वर. डोंगराच्या दुसऱ्या विरुद्ध बाजूला गाव माणगाव. एक मोठा पिंपळवृक्ष. तिथे एक देऊळ, देवी यक्षिणी. 

सावंतवाडी जवळचा तो डोंगर प्रथमदर्शनी काही वेगळा वाटत नाही; पण त्याच्या पायथ्याशी उभे राहिल्यावर जाणवते की ही जागा केवळ निसर्गरम्य नाही, तर रणनीतीदृष्ट्याही मोलाची आहे. डोंगराच्या एका बाजूला आकेरी गाव. 

गावाबाहेरच्या विस्तीर्ण माळरानावर, समृद्ध शेतीच्या परिसरात, डोंगराच्या पायथ्याशी एक जुनी गढी. गढीच्या सान्निध्यात उभे आहे रामेश्वराचे दगडी मंदिर. बाहेरून साधे दिसणारे हे मंदिर जवळ जाताच हळूहळू आपले सौंदर्य उलगडत जाते. कोकणी स्थापत्यशैलीचा उत्तम नमुना असलेल्या या वास्तूत मुख्य सभामंडप, उपसभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी पारंपरिक रचना दिसते. मंदिरासमोर अलीकडच्या काळात उभारलेला पाच स्तरीय दीपस्तंभ आहे. समोरचा सभामंडप अर्धखुला, रुंद आणि उतरत्या कौलारू छपराचा असून दोन मजल्यांच्या भासाने उंचीची जाणीव करून देतो.

वास्तुशिल्पाचा उत्तम नमुना असलेले हे मंदिर कोकणी स्थापत्यशैलीतील आहे. मुख्य आणि उपसभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. मंदिरासमोर अलीकडच्या काळात उभारलेला, रंग दिलेला पाच स्तरीय दीपस्तंभ आहे. मुख्य सभामंडप खुल्या स्वरूपाचा, दुमजली व उतरत्या कौलारू छपराचा आहे. 

रामेश्वर मंदिराच्या उपसभामंडपातून थोड्याशा उंचीवर असलेल्या अंतराळभागात प्रवेश करता येतो. या अंतराळाचे प्रवेशद्वार त्रिशाखीय रचनेचे असून, आतील दोन द्वारशाखा एकाच अखंड दगडातून कोरल्या गेल्या आहेत. शाखांच्या तळभागी गरुड आणि हनुमंत यांच्या शिल्पाकृती दिसतात. चौकटीच्या वरच्या भागातील ललाटबिंबात गणेशाची कोरीव मूर्ती आहे, आणि तिच्या दोन्ही बाजूंना रिद्धी-सिद्धीच्या प्रतिमा साकारल्या आहेत. मंदिरातील अंतराळ बंदिस्त प्रकारचे असून आत रुंद, गोलाकार स्तंभ उभे आहेत.

आकेरी रामेश्वर. शिल्पसमृद्ध अंतराळ मंडप. काष्ठशिल्प समृद्ध स्तंभ आणि द्वारशाखा. 

दगडात कोरलेल्या वेलबुट्ट्या, पत्रपुष्पांची नक्षी, ललाटपट्टीवरील कीर्तिमुख, हे सारे केवळ सजावट नाही. उभ्या शाखांची रचना, त्यातील प्रमाणबद्धता आणि संतुलन यातून शिल्पकाराची प्रगल्भ दृष्टी जाणवते. 

गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार द्विशाखीय असून त्यावर देखणे नक्षीकाम कोरलेले आहे. ललाटबिंबात शेषशायी भगवान विष्णूचे शिल्प साकारलेले दिसते. गदा, शंख, पद्म आणि चक्र धारण केलेल्या या विष्णूमूर्तीच्या नाभीतून उत्पन्न झालेल्या कमळावर ब्रह्मदेव विराजमान आहेत. त्याच ठिकाणी विष्णूचे चरण दाबत असलेली लक्ष्मी, डाव्या बाजूस हनुमान, तर मस्तकाजवळ नमस्कारमुद्रेतील गरूड आणि शेषनाग अशी ही वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तिसंरचना आहे. 

द्वारपालांच्या कोरीव प्रतिमा जणू अजूनही रक्षणाची जबाबदारी सांभाळत उभ्या आहेत. उंबरठा ओलांडताना एक सूक्ष्म बदल जाणवतो. बाहेरचा जगाचा गोंगाट मागे पडतो आणि दगडात साठलेली शतकांची शांतता आपल्याला कवेत घेते. गढीच्या जवळ असलेले हे शिवालय केवळ धार्मिक केंद्र नव्हते; ते कदाचित सैनिक, रक्षक आणि ग्रामस्थांच्या आध्यात्मिक जीवनाचे केंद्रबिंदू असावे.

डोंगराच्या विरुद्ध बाजूस वळलो, तेव्हा वातावरणच बदललेले जाणवले. माणगाव अधिक शांत, अधिक ग्राम्य. गावात प्रवेश करताच एक विशाल पिंपळवृक्ष नजरेत भरतो. त्या वृक्षाच्या सावलीत यक्षिणी देवीचे मंदिर.

यक्षिणीचा गाभारा. लाकडात कोरलेली द्वारशाखा. आकेरीच्या रामेश्वराच्या द्वारशाखेचे जणू प्रतिबिंब. 

मंदिर लहानसे, पण त्यात एक आत्मीयता आहे. द्वारशाखा तुलनेने साधी, परंतु कोरीवकाम नाजूक. त्रिशाखीय रचनेतील वेलबुट्टी जणू वृक्षाच्या फांद्यांशी संवाद साधत आहे. ललाटबिंबातील प्रतीकात्मकता आणि द्वारपालांचे सूचक अस्तित्व शक्तितत्त्वाच्या उपस्थितीची जाणीव करून देतात. येथे उंबरठा ओलांडताना भव्यतेपेक्षा जवळीक जाणवते, जणू ग्रामदेवतेच्या सान्निध्यात प्रवेश करत आहोत.

हे मंदिर उंच व विस्तीर्ण जगतीवर उभारलेले आहे. जमिनीपासून पाच पायऱ्या चढून जोत्यावर पोहोचता येते. याच ठिकाणी प्रशस्त ओट्यावर बांधलेल्या उंच चौथऱ्यावर पाच स्तरांचा दीपस्तंभ असून त्यावर अष्टविनायकांची उठावदार शिल्पे, तसेच इतर देवतांच्या प्रतिमा आणि पुष्पनक्षी कोरलेली आहे. दीपस्तंभाजवळ तुळशी वृंदावनही दिसते.

समोरच रुंद, आडवा आणि अर्धखुल्या प्रकारचा सभामंडप आहे. मंडपाच्या खालच्या भागात कक्षासने असून खांबांच्या आधारावर वर उतरते छत बांधलेले आहे. त्यापुढे थोडे आत चार गोल काष्ठस्तंभ आहेत आणि त्यांच्या माथ्यावर घटकमलाची नक्षी कोरलेली आहे. सभामंडपाच्या गर्भगृहाकडील बाजूस स्टीलच्या सळ्यांचा एक पिंजरा असून त्यात भिंतीवरील कोरीव काष्ठचौकटींमध्ये बसवलेल्या विविध देवतांच्या प्रतिमा ठेवलेल्या आहेत. यालगत सहा पायऱ्या असून त्यांच्या शेजारी अष्टभुजा, सिंहावर आरूढ दुर्गामातेची चित्रप्रतिमा आहे.

अंतराळाच्या मध्यभागी गर्भगृह स्थित असून याच अंतराळातून प्रदक्षिणा करण्याची व्यवस्था आहे. येथे प्राचीन काष्ठकलेची अनेक देखणी उदाहरणे आढळतात. बाह्य भिंतीपासून काही अंतरावर आतील बाजूस चार रुंद, गोलाकार स्तंभ उभे आहेत. 

त्यांच्या माथ्यावर गोल पलगईसदृश भाग असून छताशी मिळणाऱ्या ठिकाणी खांबापेक्षा मोठा वर्तुळाकार पट्टा दिसतो. त्या वर्तुळावर अनेक सर्पमुखांची नक्षी कोरलेली आहे. हे सर्प जणू खांबातूनच बाहेर येऊन डोके वर काढत आहेत, असा भास निर्माण होतो आणि वरचे छत त्यांनी आपल्या मस्तकावर पेलल्याप्रमाणे भासते.

यक्षिणीचे देऊळ. वितान काष्ठशिल्पाचा उत्तम नमुना. वितानावर अष्टदिग्पाल आणि शिल्पपट्टावर ६४ योगिणींची शिल्पे.   

योगिनी संप्रदायात आदिशक्तीच्या अंशरूपांना ‘योगिनी’ असे संबोधले जाते; तसेच योगसाधनेत प्राविण्य मिळविलेल्या स्त्री उपासिकांसाठीही ही संज्ञा वापरली जाते. हा संप्रदाय शाक्त परंपरेशी निगडित असून तांत्रिक साधना त्याचा मुख्य आधार मानला जातो. शिवाय योगिनी उपासनेचा संबंध बहुधा शैव संप्रदायाशीही जोडलेला दिसून येतो. राजा रामदेवरायाचे प्रधान आणि महाराष्ट्रातील भूमीज शैलीच्या मंदिर स्थापत्याशी संबंधित असलेले हेमाद्री उर्फ हेमाडपंत यांनी रचलेल्या ‘चतुर्वर्ग चिंतामणी’ या ग्रंथात योगिनी संप्रदाय व त्यांच्या साधनापद्धतीचा उल्लेख आढळतो.

अंतराळातील वितानावर कोरलेल्या योगिनींच्या मूर्ती साधारण २५ सेंटीमीटर उंचीच्या आहेत. या योगिनी विविध वैशिष्ट्यपूर्ण रूपांत साकारल्या असून, काही माशावर आरूढ व बेडकीमुखी, काही अश्वमुखी, तर काही गाढव वाहन असलेल्या बकरीमुखी किंवा गर्दभमुखी स्वरूपात दिसतात. मूर्तिशास्त्रीय अभ्यासाच्या आधारे त्यांपैकी वेताळी, सूर्यपुत्री, गांधारी, कुमारी, जसा (किंवा चंद्रकांती), ककराली, चंडिका, तारा, यमुना, पद्मावती, अघोरा, अग्निहोत्री आणि खेमुखी या योगिनींची ओळख निश्चित करण्यात आलेली आहे.

एका डोंगराच्या दोन बाजूंना उभे असलेले हे दोन मंदिरसमूह, आकेरीचा रामेश्वर आणि माणगावची यक्षिणी, शिव आणि योगिनी शक्तीचे दोन भिन्न, पण परस्परपूरक रूप उलगडतात. एका बाजूला रक्षणात्मक, संरचित, गंभीर भासणारे शिवालय; दुसऱ्या बाजूला वृक्षसंस्कृतीशी निगडित, ग्राम्य आत्मीयतेचे शक्तीपीठ. दोन्ही ठिकाणी द्वारशाखा ही केवळ वास्तुशास्त्रीय चौकट नसून लौकिकातून अलौकिकात प्रवेशाची प्रतीकात्मक रेषा आहे.

योगिनी शिल्पे. 

कोकणाच्या निसर्गसौंदर्याइतकीच त्याची शिल्पपरंपरा गहिरी आहे, हे या दोन भेटींनी पुन्हा अधोरेखित केले. समुद्रकिनाऱ्यांवरील सूर्यास्त जितके मोहक, तितकेच दगडात साठलेले शतकांचे मौनही अर्थपूर्ण आहे. कोकणाचा हा शिल्पवारसा अजूनही अनेकांसाठी “remained secret” असेल; पण एकदा तरी या डोंगररांगांमध्ये भटकताना, द्वारशाखेजवळ उभे राहून त्या कोरीव रेषांना हात लावला की जाणवते, हे गुपित लपवलेले नाही, ते फक्त आपण शोधण्याची वाट पाहत आहे.